İstihbarat Türleri

Değişik kaynaklarda değişik yorumlar bulunsa da, istihbarat faaliyetlerini genellikle amacına ve kapsamına göre iki grup olarak sınıflandırmak genel kabul gören bir yöntemdir.

(1) Amacına Göre İstihbarat Türleri

(a) Cari (Ara) İstihbarat

Cari kelime anlamı olarak, geçerli ve yürürlükte olan anlamına gelmektedir. Bundan da anlaşılabileceği gibi şu anı anlatan istihbarat türüdür. Barış zamanında daha çok açık kaynakların düzenli takip edilip yorumlanması ve teyidi ile oluşturulur. Savaş zamanında ise, genellikle bir komutanın anlık karar vermelerinde etkili olur. Genel olarak uzun vadeli planlamalarda kullanılması mümkün değildir, daha çok taktik kararların alınmasında yardımcı olur.

(b) Temel (Ana) İstihbarat

Genel olarak uzun vadeli planlara temel teşkil edebilecek her türlü istihbaratın arşivlenmesi ile oluşur ve kısa zamanda değişmeyecek hususları içerir. Cari istihbaratta, temel istihbaratı etkileyecek, hızlı gelişmeler olabilir. Bu yüzden temel istihbarat, cari istihbaratı da içermelidir. Düşman veya düşman olması muhtemel ülkelerin, askerî imkânları, stratejik hedefleri, dış politika eğilimleri temel istihbaratın konuları arasındadır.

(2) Kapsamına Göre İstihbarat Türleri

Kapsamına göre istihbaratı üç ayrı başlık altında incelemek mümkündür. Bunlar, taktik istihbarat, operatif istihbarat ve stratejik istihbarattır.

(a) Taktik İstihbarat

Daha çok askerî istihbarat literatüründe kullanılır. Savaş alanındaki bir komutanın anlık olarak ihtiyaç duyduğu istihbarattır. Taktik düzeydeki istihbarat kısa sürede değişebilir. Daha önceden planlanamayan ancak savaş alanında netleşecek, düşmanın anlık konumu, gücü ve niyetleri gibi konularda taktik komutana bilgi vererek savaşın idare edilmesini sağlar.

(b) Operatif İstihbarat

Operatif istihbarat, büyük harekâtların planlamasını ve uygulamasını destekler ve savaş alanının doğasını yansıtır. Bu seviyedeki istihbarat taktik ve stratejik düzeydeki istihbaratın arasında bir köprü gibidir. Düşman harekât planları hakkında çıkarımlarda bulunarak, dost harekâtını destekler ve öncelikli olarak savaş alanındaki komutanların ihtiyaçlarını karşılamaya odaklanır. [1]

(c) Stratejik İstihbarat

İstihbaratın ilk defa bir bilim olarak incelenmesine önayak olan Kent, Stratejik istihbaratı, “yüksek düzey pozitif dış istihbarat” olarak nitelendirmekte ve “Devlet adamlarının veya askerlerin, bilgisiz veya plansız davranışları sonucunda ülke hedeflerinin veya çıkarlarının zarar görmesini engellemek amacıyla ihtiyaç içinde olduğu bilgi türü”[2] şeklinde tanımlamaktadır.

Stratejik istihbarat, ulusal ve uluslararası seviyede askerî ve politik planların teşkil edilmesinde ihtiyaç duyulur. Stratejik seviyedeki istihbarat, ulusal hedeflere yöneliktir. Politikaların belirlenmesine ve önceliklerin tespit edilmesine destek sağlar. Stratejik istihbarat öncelikli olarak düşman veya muhtemel düşmanın kapasitesini ve niyetlerini anlamaya odaklandığı kadar müttefiklerin ve diğer çok uluslu potansiyel ortakların niyet ve stratejik amaçlarını değerlendirmeye de odaklanır.[3]

Stratejik istihbarat, kendine genellikle devletleri hedef edinir. Hedefinin tam bir tahlilini yapabilmek için de millî güç unsurlarını değerlendirmeyi baz alır. Böylece, bir ülkenin gelecekte ne yapacağı veya yapamayacağı, ne gibi politikalar izleyeceği, imkân ve kabiliyetlerinin nelere yeterli olduğu konularında çıkarımlarda bulunulur. Dolayısıyla uluslararası ortamdaki muhtemel değişiklikleri önceden anlayabilmek, muhtemel olaylarla ilgili çıkarımda bulunabilmek ve ön alabilmek için stratejik istihbarat vazgeçilmez bir araçtır.

Stratejik istihbarat yukarıda belirtilen hususları yerine getirebilmek için, millî gücün de unsuru olan, sekiz ana konu üzerine yoğunlaşır. Bunlar: askerî istihbarat, biyografik istihbarat, ekonomik istihbarat, bilim ve teknoloji istihbaratı, ulaşım ve iletişim istihbaratı, coğrafi istihbarat, siyasal istihbarat ve sosyolojik istihbarattır.

Askerî İstihbarat: Bir ülkenin savaşma yeteneğini anlamak amacıyla yapılır. Bu durumda, hedef ülkenin, harp araç ve gereçlerinin kalitesi, miktarı ve faaliyet oranı, kara, hava ve deniz kuvvetlerinin mevcut yapısı, konuş ve kuruluş durumları, askerî eğitimlerinin nitelikleri, lojistik kanalları ve imkânları, diğer ülkelerle olan askerî anlaşmaları, askerî istihbaratın ana ilgi alanları arasına girer.

İnsanlık tarihinin savaşlarla dolu olması ve tarihin büyük bir kısmında, millî gücün askerî güç ile eşdeğer tutulması, günümüz modern istihbarat anlayışının askerî istihbarattan türemesine neden olmuştur. Özellikle soğuk savaş döneminde, iki blok hâline gelen dünyadaki tarafların öncelikli ilgi alanı karşı tarafın askerî güç ve niyetleri olmuştur.

Biyografik İstihbarat: “Bir ülkenin politik, ekonomik, kültürel, askerî, toplumun yaşamında aktüel veya potansiyel önem taşıyan kişilerle olduğu kadar şüpheli ve gizli ilişkiler içinde olan bireylerle ilgili olarak toplanan özel ve kamusal nitelik taşıyan bilgileri”[4] ve değerlendirmeleri içerir. Böylece ülke yönteminde bulunan kişilerin muhtemel politikaları, gelecekte ülke yönetiminde söz sahibi olabilecek kişilerin muhtemel eğilimleri, kilit isimlerin zaafları ile ilgili çıkarımlarda bulunulmaya çalışılır.

Ekonomik İstihbarat : Son yıllarda dünya siyasetinde ekonominin daha önem kazandığı, hatta bazı savaş ve çatışmalara sebep olduğu bilinmektedir.[5] Ekonomik güç diğer millî güç unsurlarını da direkt olarak etkileyebilmekte, dolayısıyla millî güçler arasında özel bir konum elde etmektedir.

Ekonomik istihbarat, ülkelerin üretim teknolojilerini yani sanayi gücünü, petrol, doğal gaz, demir, stratejik yer altı kaynaklarını ve nehirler, tarım alanları ve ormanlar gibi ülkeye stratejik seviyede bir zenginlik katabilecek yer üstü kaynaklarını, diğer ülkelerle olan ticaret anlaşmalarını ve ticaret hacmini göz önüne almak, bu yönde çıkarımlarda bulunmak durumundadır. Ekonominin nelere karşı kırılgan olduğunun ve ekonomiye yön veren odakların tespitini yapar ve gelecekteki muhtemel örtülü operasyonlar için de bilgi desteği sağlar.

Ekonominin, ülkelerin dış politikadaki eylem çıktılarıyla direkt alakası olduğu düşünüldüğünde, ekonomik istihbaratın önemi daha da anlaşılmaktadır. Örneğin, 1990’lı yıllarda, Kafkasya ve Orta Asya’da yeni kurulan Türk Cumhuriyetlerine karşı aktif bir politika yürütmek isteyen Türkiye Cumhuriyeti’nin, böyle bir politikayı yürütebilecek ekonomik gücünün olup olmadığı, dünya istihbarat teşkilatlarının ilgi alanını oluşturmuştur. [6]

Coğrafi İstihbarat : Coğrafya’nın özellikle askerî harekâta etkisi tartışılamaz. Bu yüzdendir ki komutanlar ve planlayıcılar, barış zamanından itibaren, muhtemel harekât bölgelerinin coğrafi yapısını, muhtemel geçitleri ve engelleri bilmek ve planlarını ona göre geliştirmek zorundadır. Moskova’nın gerek Napolyon gerekse Hitler tarafından işgal edilememesinin en önemli nedeni, coğrafi istihbaratın hesaba katılmamasıdır. Birlikler Rusya içlerine doğru ilerlerken coğrafyanın getireceği çetin şartlar göz önüne alınamamış ve işgal orduları kış şartlarına yenik düşmüşlerdir.

Bir ülkenin coğrafi konumunun, o ülkenin dış politika anlayışı ile de yakından ilişkisi vardır. Karadeniz üzerinden Akdeniz’e çıkabilmesi için Türk boğazlarından geçmek zorunda kalması, Rusya’yı boğazları kontrol etme politikasına yöneltmiştir. Bu konudaki örnekleri çoğaltmak mümkündür ancak konunun önemini Mustafa Kemal Atatürk’ün “Ben askerî meseleleri olduğu gibi, siyasi meseleleri de haritadan mütalaa ederim” sözü özetlemektedir.

Politik İstihbarat: Birçok kaynakta “siyasal istihbarat” olarak da anılmaktadır. Ülke içerisindeki politik güç odaklarının olayları ele alış şekli, merkezî, bölgesel ve yerel siyasi otoritelerde yaşanan değişiklikler, ulusal ve yerel seçimler,[7] ülkenin anayasal yapısı, hükûmetin etkinliği, dış politika uygulamaları, politik partilerin durumu, ülkenin politik kültürü, seçim süreci[8] gibi unsurlar politik istihbaratın ilgi alanları arasındadır.

Ülkelerin genelde belli bir devlet gelenekleri vardır ve bu gelenek zaman içerisinde çok fazla değişmez. Bu yüzdendir ki politik istihbarat tarihsel analizlere önem verir. Bir ülkenin iç veya dış politikasının tarihsel analizini yapabilmek, o ülkenin politik eğilimleri ve gelecekteki politikaları hakkında bize fikir verebilir.

Bilimsel ve Teknik İstihbarat: Hedef ülkenin, mevcut ve gelecekte ulaşabileceği bilimsel imkân ve kabiliyetini araştırır. Yeni geliştirilen teknolojilerin millî güce etkisi genellikle ekonomi ve askerî alanda hissedildiğinden, askerî istihbarat ve ekonomik istihbarat ile iç içe geçmiş durumdadır. Bilginin güç hâline geldiği günümüzde, bilgi ve teknoloji üretebilirlik düzeyi aynı zamanda ülkenin gelişmişliğinin de bir göstergesidir.

Fakat bilimsel ve teknik istihbarat yalnızca bahsedilen değerlendirmeleri yapmaz, aynı zamanda adına sanayi casusluğu da denilen, yeni teknoloji ve bilgilerin elde edilmesi faaliyetini de yapar.

Sosyolojik İstihbarat: Hedef toplumun sosyal yapısına yönelen istihbarat türüdür. Özdağ sosyolojik istihbaratın ilgi alanını sekiz başlık altında toplamaktadır. Bunlar: nüfus, sosyal karakteristikler, kamuoyu, eğitim, din, sağlık ve sosyal güvenlik sistemi, genel kültürel özellikler ve zihniyet analizidir. [9]

Elbetteki, bu başlıklar altında, toplumun yerleşim, nüfus artışı, yaş, iş gücü, toplumu oluşturan etnik ve dinsel gruplar ve bunların toplumdaki yeri, kamuoyunun politikadaki önemi, toplumu oluşturan bireylerin eğitim seviyesi, ülke üzerinde yaşayan insanların kültürü önemli yer tutmaktadır.

Ulaşım ve İletişim İstihbaratı : Bir ülkenin limanları, demir yolları, tünelleri, yolları ulaşım istihbaratının ilgi alanındadır. Tüm bunlar sivil amaçlı kullanıldığı gibi, savaş zamandan itibaren askerî kullanıma da büyük faydalar sağlamakta, askerî birliklerin intikali, ikmalinin sağlanması bunlara bağlı olmaktadır. Hatta otobanların uygun bölgeleri uçaklar için birer yedek hava alanı görevi bile görebilmektedir.

İletişim istihbaratı ise; radyo, televizyon, telefon, denizaltı iletişimi gibi sivil ve askerî iletişim merkezi ve sistemlerine yönelik olarak yapılan istihbarattır. Sistemlerin zayıf ve üstün taraflarını tespit etmeye yöneliktir.[10]

Özellikle kriz ve savaş durumunda, ulaştırma ve haberleşme faaliyetlerinin artacağı aşikârdır. Muhtemel düşmanın bu imkânlarının önceden tespit edilmesi, hem gücünün objektif olarak ortaya konulmasında hem de muhtemel bir savaş veya gerginlik durumunda bu imkânlarını yıpratmaya yönelik faaliyetlerin düzenlenmesi açısından önemlidir.

[1] FM 34-1 Intelligence and Warfare Operations, Headquarters Department of the Army Washington, DC, 27 September 1994, s.4.

(çevrimiçi) http://www.fas.org/irp/doddir/army/fm34-1/ch2.htm#2-2, 15 Ocak 2007.

[2] Kent, Stratejik İstihbarat, s.1.

[3] Naval Doctrine Publication 2, Naval Intelligence, Department of the Navy Office, Washington, t.y., s.6.

[4] Ümit Özdağ, "Stratejik İstihbarat", Avrasya Dosyası, Cilt 8, Sayı 2, Yaz 2002, s.125.

[5] Kemal Girgin, Uluslararası İlişkiler Modern İstihbarat ve Türkiye, İstanbul, Okumuş Adam, 2003, s.168.

[6] Ümit Özdağ, a.g.m., s.127.

[7] Kent, Stratejik İstihbarat, s.27,28.

[8] Ümit Özdağ, a.g.m., s.134-138.

[9] A.e., s.140.

[10] A.e., s.147.

Güvenlik ve İstihbarat

Bu Blogda Ara